Khuado Pawi Thu
( Sakhi Tuinek In Pan Leng)
Zomite Kum Thak
pawi ahi Khuado pen i pu i pate in Tedim
gam sung Saizang leh Phaileng kikal Ciimnuai-ah a ten laiun na zang khin uh hi
dingin ki-um a hih manin Khuado pawi i neih zawh kum 600 sangin tawmzaw lo ding
hi ci-in kigen hi. Bang hang hiam cih leh i pu i pate in "Cimnuai-a
sa kibak Geltuiah kithuk" cih kampau na nei uh a hih ciangin Ciimnuaiah a
om lai pekun Khuadoin sa na kibak vauvau zo uh hi cih kithei hi. Ciimnuai pen
AD 1400 pawl in khuapi mahmah zo hi ci-in kiciamteh hi. Tedim khua-a om Pa Hau
Za Dal leh a lawmte in “Khuado Thu leh Khuado La kici” sungah a gen hi. Khuado
Pawi Thu Sakhi Tuinek In Pan Leng…
Thang Ho leh Lian Do i phawk lua hi. Guai aw,
Kheihkhah! Takkheh..!
;d’
.d’ :l
.l :l .l
:f .f :l /f - / -
Thang
Ho aw dial
san hong khim ve
aw
;l
.l :l .l :l
.l :f .f
:f /l /f
- / -
Lian Do
aw dial ngo hong
khim ve aw.
Hawi aw . . .
‘Khua’ cih zatkakna nam nih om hi. Pasian genna-in
‘Khuavak’ kizangin, Dawite genna-in ‘khuazing’ kizang hi. ‘DO’ i cih in
zong khiatna nam nih mah nei-in, a sia leh a pha lamin kizang khawm thei hi.
Zindo, lenglado ci-in ‘Do’ zatna mun a om mah bangin, hong bawlsia thei dawi
leh galte i sim ciangin zong ‘Do’ ci-in zatna mun mah om veve hi. Zomite in ‘Pawi’
i cih pen Mikangte in ‘Festival/Feast,’ ci-in, Vaite in Puja ci-in,
Kawlte in Puai ci uh-a, Luhseite
in Kut na ci uh hi. Kawl leh Vai ten pawi a bawl uh ciangin ‘Khuaimeivak’ de-in, Zomite in
‘Meilah’ i de hi. Hih panin Zomite pen minamliante mah banga ngeina zia leh
tong kicing a nei i hih lam kilang mahmah hi. Khuado Pawi pen thupha hong guan
Pasian zinmang bang a dona, lungdam kohna leh thupha ngetna Pawi hi. Khat lamah
gen leng hong bawlsia thei dawi leh kaute lak pan kisiansuahna dinga dawi leh
kaute hawlkhia-a dona Pawi ahi hi.
Pawi zatdan/zia ngeinate Tamu khua-a om Pa Gin
Khat Suan in 1994 kuma Ciimnuai Magazine sungah a gelhna panin ni nga bang
kizang thei ci hi. Kigin ni ci-in tua ni-in meilah kila hi. Pansik ni ci-in
dawi hawlkhiat ni hi. A zing ciang pen khekleh ni ci-in khuailate phit tawh,
zam leh khuang tawh hong tun ni hi. A zing pen khuaisak tan ni ci-in amau sawm
ciatah kuamah pua pial loin om khipkhep uh hi. Ni nga ni pen pawi sian ni ci-in
sawm khat leh sawm khat kihawh theiin tha cial nuamte'n cialin a nitak ciangin
lasain lam diamdiam uh hi.Tua hun in; Tang-le-Vaimim kaihkhop khit,singtang buh
pallam theih dek laitak hi a, October kha tawh kituak pen hi. A hi zong in Khua
khat-le-khua khat Khuado kha kibang in a
ni kibang thei lo hi. Ansang kaihkhop zawh hun sim-le-mal kibatloh man ahi hi.
Zo Laisim Bu sungah “K- Khuado pawi___Kum khen
pawi” ci-a i sin mah bangin Khuado Pawi in Zomite kum khenna hun manpha khat
ahi hi. Hih a kitelna dingin khanglui te’n “La i cih Thu,Thu i cih La hi,” a
cih bangin;
Ping
pi ping, ping pi ping, pingpi ping… ping (Khuang)
Bok
…..bok …..bok…. (Sialki)
Tu
vu vu …Tu vu vu…. (Zam)
Doldeng
dol deng,doldeng um doldeng,dengdeng doldeng um doldeng.(Pumva
dak)
Phit..phit
..phit ..phit,phit phit phit phit…..phit..
Hong
ki-um vau Lia le Tang aw, kumkhen lengkhuang,
Dal bang sai in, pheiphung khai le’ng e;
Kumkhen lenkhuang dalbang
sai leng, Siansung ei khan,
Pakbang tawi in, lambang
pak le’ng e.
( Phuak: Zen Sian Vung’ Pa)
Kum kikhen e, Solkha dang e, Zin in vang
khua zong hen aw;
Zin in vangkhua zong hen aw,Sian sung tui bang siang heh aw.
Zin in vangkhua zong hen aw,Sian sung tui bang siang heh aw.
Tu kawl tawi kum khua i khen
a, ningzu khum leh aisa aw e;
Ningzu khum leh aisa aw e, Khan kumsawt ciam lai leng e.
Ningzu khum leh aisa aw e, Khan kumsawt ciam lai leng e.
Khuado Pawi Kalsuanzia:
Kigin ni: Hih ni in khuado sunga gamtatdan ding leh a kisam ding teng vaihawmna,
kithawina ni ahi hi. Sing lam, Tui lam kisialin tuinak kihah hi. Khuado sunga
zat ding vak ding meilah la dingin khuasung nungak tangval inn lusikin gamlakah
kuan uh hi. Lo kuante in Kha(Mihing kha) sam in, "a site kha, a hingte kha
na om uh leh hong ciah un, zu leh sa ne ding hi hang," ci-in phuisamin lo
buk-a suangthu teng sawnpuk uh hi. Tua ni-in khua sungah papite in Khuado sunga
tum ding phit bawl hi ta leh, Khuado sunga gamtatzia ding kikumkhawmin, lawmah zubel lupin tukhawm lieliai uh hi.
Pansik Ni/ Api Ni:
Sagawhna: Zingsang
vaikuan hun ciangin, Lawm papite in a pawl a pawlin vok go-in, ni thum sung a
khom ding tuamkhen pah uh hi. Sa semna-ah sakuang nam nih omin, sasem papite in
a vok khawite leh a langte tan ding tuak a khen ma-un amau teng khamkhop ding
thuk masa uh hi. Tua pen ‘Sakuang balnek’ kici hi. Vok vulhte leh a langte’
hawm pen ‘Sakuang Hawm’ kici leuleu hi. Sagil bawl kawm, sasem kawmin zulup
zudawn kawmin phesesu uh hi. Tua lai takin inn nupite in a inn tek uhah taksih
nganhuan uh hi. Khangnote in khuang leh zam, daktal leh sialki tumin a sisate
phawkna-in mualte hah siang uh hi.
Daihawhna: Sa sungkuate pen misite a ding a
kikoih tuam hi-in, sun lam ciangin nupite in zu khaihsa leh taksih tawh tua
sate kengin hanah misite va lui uh hi. Hih pen ‘Daihawh’ kici hi. A sisa a
innkuanpihte’ luguh sathau zutzutin zu leh sa leh taksih tah uh a, tua pen
‘Si-ansuah’ kici hi. Khuado pen a si leh a hingte’ kizopna tawpna, kikhakna
hunin kingaihsun ahih manin khuado ciangin mi pawl khat lungleng khawngai-in
kapkap mai uh a, la zong hih bangin na sa khawm uh hi.
Do na lingling, do na lingling e, gual in kum khua do na lingling aw e,
Gual in kum khua do na lingling e, do hanah nau bang va kap tang aw e,
Do na lingling, do na lingling e, gual in kum khua do na lingling aw e,
Gual in kum khua do na lingling e, do hanah nau bang va kap tang aw e,
Annkuang umna: Daihawhte nupite inn hong tun kik masiah ann
kineeksan theilo hi. Nitaak annkuang uum
dingin kikai khawm uh a, mi a kim tak teh, papi a tal taak pen in zu kam khat
teepin phihin phuisam hi. Tua khit ciangin, a ban a baanin zu gual teep uh a,
annkuang sa kuang uumkhawm uh hi. ( Hih in hun lai ih an nek thunget dan ahi
hi.) Ann neek khit ciangin ih Zo ngeina bangin ki-it, kingaihna, kideihsakzia
lahna-in sabaak leh sangoi kibaak kengkhangin gualnuam thei mahmah uh hi
Kaubetna: Kaubet ding ciangin kong sak leh kong khangah meilah takna ding
nahtangkuak kikoih masa phot hi. Hausapa innah pasal teng kikaikhawmin phit lem
uh hi. Tua ciangin inn kimin meilah de ciat uh hi. Tualtekpa (Siampipa) in a
thau lawnin kaubet hong kipan pah hi.
Kaubet pen pasal tangzang khat peuhin khut lang khat lamah meilah lom det
kawmin: tuga, heiga leh singkhuah bawk khat peuh tawi-in innsung tawng panin
inntung innnuai kawmzawl,bangpek teng ban sat uh hi. Tua kawm in;“Dawi hang
kau hang nam hang aw, na zun na ek nam sia, Na ni na kha cing ta, na zi na ta
te’n hong lametna sawt ta,Na inn na lo zuan in” ci-in kiko buabua hi.
Meiphualna: Mun khen khatah meilah a tum bang teng kaikhawm uh a, meiphual sat uh
hi. A khu a tam theihtheih nangin sawlbawk tawh khuh uh a, meikhu a paikhiatna
dingin a laizang mun khat vangsak uh hi. Tua munsan pan meikhu hong zamkhiat
ciangin siampipa in- “Sim kum pha hen na cih leh simah kai in, zo kum pha hen
na cih leh zo-ah kai in,,Khaigui khaigah kong ngetna hi,Zo kum kong ngetna hi.
Sim kum kong ngetna uh hi. Tang bem kong ngetna uh hi. Mim bem kong ngetna uh
hi. Cidam ludam kong ngetna uh hi. Tu sawn ta sawn kong ngetna uh hi. Khi
awhpha tau bulhpha kong ngetna uh hi. Gal mang lu samang lu kong ngetna uh
hi”ci-in phuisam hi. Meikhu pen khua sung lamah a kai leh khua sung kicidam
ding hi, ci-in khangluimite in upna nei uh hi.
Khuailakna: Khuaibu leh a note omzia panin kum thak sungah ankhing kham leh antawk,
nat leh sat-a kipan tuahsiat tuahphat ding kihilna-in ngaihsunin aisanna-in a
kizang ahi hi. Tua hi a, khuailakna pen kithupi seh mahmah hi. Khuailakna a
kikeng zu pen ‘Khuaisah Zu’ kici hi. Kum etna ding khuaibu a kisia lo dingin
kang takin lakhia uh a, Nang lukhu sungah koih uh hi. Hih khuaibu lakhiapa
tualteekpa in thuneihna a piakpa bek hi thei hi.
Khekleh ni: Hih ni pen Khuado ni
nihna ‘Khekleh Ni’ kici hi. Hih ni-in khuai tawh ai kisanin, nitakin ankuang
sakuang ki-umkhawm leuleu hi. Zingsang khuavak tungin khuailate khuaibu tawh
inn lam zuanin ciah uh a, khuasungah lut suak lo-in khawmualah kinga-in khuaibu
tangpi tangta muh theih dingin singkung tungah koih uh hi. Khawmuala khuailate
nek ding dawn ding khuasung pan nungakte in anphel tunsa leh zu va puak uh hi.
Khuailate in khuamualah khuazang mikim ngakna-in La tuamtuam__Khuai La,
Mualbawl La, Khuamualpi Late sa-in lam letket uh hi. Khuazang milip a tun kim
khit ciangin Zozu kitulh, an kibakin nuamsa mahmah uh hi. Tulai pau leng Vangam
malep kici nuam phial ding uh hi. Tua khit ciangin Tualtekpa in khuaibu sangin
khuasung lutpih uh hi.
Khuai tawh Aisanna: Khuasung a tun ciangin
khuaitawipa mah masa-in khuaibu pen Tual biakna mun lam manawhin kipaipih leuleu
hi. Tua muna a na ngak upate in, “Sanno na hih leh na kik in, Mim leh Sawmtang
na hih leh hong lut in,” ci-in na kal’ uh a, tua leh khuaitawipa in, “Sanpi,
Sanno hi keng! Mim leh Sawmtang hi’ng” ci-in tua banga thumvei a kikalh a
kidawn khit uh ciangin lutsak pan uh hi. (Sanpi, sanno cih pen natpi, natneu
cihna hi). Tual a lut khit uh ciangin vial khat kimkotin hih bangin Khuai La sa
uh hi:
Ngaltun e,ngalthen e khuai aw
e,
Ka Lo nawl-a khuai aw e, sim ngalthen, zo
ngalthen;
Nangin kumkhua na thei a kong dong,
Ningzu a ken dong, aisa a ken dong.
Nitak
lam ciangin Upate in khuaibu vel uh a, khuaibu sunga khuainote inn a a khuhna a
pan a na lam kik uh leh mimbem tangbem a lamlam hi, ci uhin kum kik ciangin an
kihau ding hi, ci-in ngaihsun uh hi. Khuaino a si peuh a na om leh kum kik
sungah a si a mang om ding hi hang, ci-in khuazang mite maban ding
hilhkholhna-in ngaihsun uh hi.
Gelzu: Gelzu pen Khuado cianga nek dingin Tang seu sawmnih nei ciang peuhmah
Gelzu lup dingin gam pah uh hi. Tang seu sawmnih a nei lote zong pengsak tuan
lo hi. A hun kuan ciangin Tangvalte lawhbeu bek khat bawlin, khuataw panin dong
to uh hi. Vaimim bawkkhai sawmli a nei ciang zong Gelzu kilupsak hi.
Khuaisak tanni: Khuado a ni thumna hi in, ‘Khuaisak Tan Ni’ a hih kei leh ‘Khuai-aih Ni’ zong kici hi. Hih ni kuamah a pua pial thei loin a sawm ciat uhah om khipkhep uh hi. Khuai pen vok taw hi in, Kel tawh ahi-a, Ak tawh ahi zongin ki-ai thei hi. Kel tawh khuai a aite pen a sih khit uh ciangin a luang bawm ding thote khuai in hung hi ci-in ngaihsun uh ahih manin Kel tawh khuai aih ding thupi ngaihsut mahmah uh hi.
Khuaisak tanni: Khuado a ni thumna hi in, ‘Khuaisak Tan Ni’ a hih kei leh ‘Khuai-aih Ni’ zong kici hi. Hih ni kuamah a pua pial thei loin a sawm ciat uhah om khipkhep uh hi. Khuai pen vok taw hi in, Kel tawh ahi-a, Ak tawh ahi zongin ki-ai thei hi. Kel tawh khuai a aite pen a sih khit uh ciangin a luang bawm ding thote khuai in hung hi ci-in ngaihsun uh ahih manin Kel tawh khuai aih ding thupi ngaihsut mahmah uh hi.
Asian Ni: Khuado tawpna ni pen ‘Asian Ni’ kici hi. Mi khempeuh a utna tekah
kihawh thei hi. Gelzu mah zekcing zo pen ahih manin mipite lamtual mahah
kisutuah kik uh-a, gualnop nunung pen ni ci-in la sasa-in, lamlamin khat leh
khat ki-amin vangam malep bang uh hi. Gualnuamin nuam kisa mahmah ta leh zu lah
pengta ahih manin nuamsa laipi mah
innlam zuan tekin, Khuado pawi hial bawl uh hi. Nungak -le-tangval bek tham
loh, mikim a dingin Khuado pen kum khat tawntunga gualnop pen hun ahih manin
Khuado kal ding kingaklah thei mahmah hi.
Hi bang in Pu-le-Pate in Zo Kumkhen (Zo New Year) picing takin na bawl uh hi. Khanglui khangthak kuamah peuh in i phawk dinginah gam sung ki-ukna leh vaihawmna-ah dinmun khat, siksan khat (political entity) nei i hihna mangngilh loh na'ngin February 20 pen Zo Minam Ni(Zo National Day) ci-a Kawlgam Vaigamah i zat ngei zel mah bangin Khuado Pawi zong (Zo New Year ) ci-a minam khata hong bawl Pasian tungah lungdam thu puakna, thunget ni, daw hawlkhiat ni, ngeina khat (cultural unity) i neih phawk nadingin i zat tawntung ding ni thupi ahi hi. Leitung gam tuamtuamah a om Zomite in mai lam hun ciangin hih sanga thupizaw, tangzaizaw leh manphazaw-a Khuado Pawi a bawl thei hih sawm ciat ni. Khangthakte in Khuado Pawi i zat ciangin i pu i pate in i khanglui hun lai leh i Zo ngeina tawh kituaka a zat danun tu hunah kizang thei nawnlo hi. Khuado Pawi i zat ciangin Khuado Pawi’ a khiatna leh a deihna ngaihsun in, tua leh i Khristian biakna leh tuhun tawh kituakin i bawl ding thupi hi. Tuhun ciangin Zomite leitung mun tuamtuamah ki-om ta a, ‘Ngeina kician neite – Minam kician’ a hih mah bangin i omna tekah i Zo Pawite khahsuah lo-in kemcingin,i Zo Pawi thupi Khuado Pawi i thupitsak semsem ding mangngilh kei ni.
Hi bang in Pu-le-Pate in Zo Kumkhen (Zo New Year) picing takin na bawl uh hi. Khanglui khangthak kuamah peuh in i phawk dinginah gam sung ki-ukna leh vaihawmna-ah dinmun khat, siksan khat (political entity) nei i hihna mangngilh loh na'ngin February 20 pen Zo Minam Ni(Zo National Day) ci-a Kawlgam Vaigamah i zat ngei zel mah bangin Khuado Pawi zong (Zo New Year ) ci-a minam khata hong bawl Pasian tungah lungdam thu puakna, thunget ni, daw hawlkhiat ni, ngeina khat (cultural unity) i neih phawk nadingin i zat tawntung ding ni thupi ahi hi. Leitung gam tuamtuamah a om Zomite in mai lam hun ciangin hih sanga thupizaw, tangzaizaw leh manphazaw-a Khuado Pawi a bawl thei hih sawm ciat ni. Khangthakte in Khuado Pawi i zat ciangin i pu i pate in i khanglui hun lai leh i Zo ngeina tawh kituaka a zat danun tu hunah kizang thei nawnlo hi. Khuado Pawi i zat ciangin Khuado Pawi’ a khiatna leh a deihna ngaihsun in, tua leh i Khristian biakna leh tuhun tawh kituakin i bawl ding thupi hi. Tuhun ciangin Zomite leitung mun tuamtuamah ki-om ta a, ‘Ngeina kician neite – Minam kician’ a hih mah bangin i omna tekah i Zo Pawite khahsuah lo-in kemcingin,i Zo Pawi thupi Khuado Pawi i thupitsak semsem ding mangngilh kei ni.
_______________________________
Siksan laibute:
Zomite Takkhahna 1990,Dr. Vum Khaw Hau,Suangpi Mualsung, Bu Sing Khaw Khai,
Ciimnuai Magazine 1994, Yangon,Guite Khang Thu, Kalamyo,1986,Khanglui Ngeina,
Aizawl, 1999.,Zolai Simbu Kum Sawmgiat Cinna, Lamka, 1993,Zolai Sim Bu
(Tan Li ), Tedim, 1997, Zolawkta Oct.
1999 Issue, Aizawl,Leivui pan 2004,Rev. Khup Za Go M.A
*CHIAMTEH DING: Zosarons a Thu leh La kikhah khempeuh ‘ADMIN’ ngaihdan hivek lou a; Thu hi in La hitaleh asuahtu in amah Thu/La suah tawh kisai ah mawh akipuak ding hi.*
No comments:
Post a Comment